روش بررسی مفهوم آیه در قرآن

این جلسه از بازخوانیِ مردِ آمده از اقصای شهر در داستانِ مرسلین آغاز می‌کند و او را نمونهٔ اثرپذیری از انذار می‌نشاند نه لزوماً مؤمنِ پنهانِ ازپیش. سپس سه نشانهٔ زمین و آسمان و کشتی را به هم می‌پیوندد، زوجیت و نظمِ شب و روز را می‌گشاید، جدالِ انفاق و شبههٔ قدر را می‌شکافد، و سرانجام با صیحه و حشر و خطاب به مجرمان، و با هشدار دربارهٔ شعرپنداشتنِ ضرب‌آهنگِ آیات، مسیر را به سویِ آخرت و بیداریِ معرفتی می‌کشاند.

انذار پیش از ایمان، و ذکر به‌مثابه آمادگی

در ادامهٔ خوانشِ آغازِ سوره، آیه‌ای که انذار را ویژهٔ کسی می‌داند که از ذکر پیروی کرده و از رحمان در نهان خشیت داشته، نباید چنان فهمیده شود که گویی فقط مؤمنِ کامل انذار می‌شود. انذار درست همان چیزی است که می‌خواهد به سویِ ایمان بکشد؛ پس اوصافِ ذکر و خشیت در این افق، حالتی پیشینی و آماده‌گرند نه نتیجهٔ پس از ایمان. اگر ذکر را فقط به معنایِ متنِ نازل‌شده بگیرند و تبعیت را ایمانِ تمام، دورِ منطقی پیش می‌آید: کسی انذار می‌شود که از پیش به همان پیام ایمان آورده باشد.

این تفکیک برای فهمِ ادامهٔ داستان حیاتی است. سوره می‌گوید بیشتر ایمان نمی‌آورند مگر کسانی با این آمادگی‌ها؛ سپس داستانی می‌آید که باید مصداقِ همان دو جبهه را نشان دهد. اگر پیوندِ بخش‌ها جدی گرفته شود، نباید انتظار داشت در نیمهٔ داستان ناگهان فقط مؤمنی از نوعِ مؤمنِ آل‌فرعون ظاهر شود که از پیش ایمان داشته و فقط اظهار کرده است. باید کسی دید که انذار در او گرفته و او را از جمعِ تکذیب‌گران جدا کرده است.

ترجمه‌های گوناگون از ما در آیهٔ انذارِ قومی که پدرانشان انذار نشده‌اند نیز همین حساسیت به بافت را یادآور می‌شود. اکثریتِ تفاسیر ما را نفی می‌گیرند؛ اقلیتی آن را موصول. معنایِ نفی با تصویرِ قومی دیرزمان بی‌پیامبر سازگارتر است، هرچند حساسیتِ اصلیِ جلسه بر این جزئیاتِ لغوی نمی‌ماند. آنچه می‌ماند این است که مقدمهٔ سوره افقِ انذار و غفلت و اقلیتِ آماده‌پذیر را می‌چیند تا داستان مصداق بسازد.

صیحه در پایانِ داستانِ شهر نیز محلِ درنگ است. بسیاری از تفاسیر آن را عذابِ آسمانیِ جمعی خوانده‌اند، با قیاس به اقوامِ هلاک‌شده. خوانشِ محتاط‌تر می‌پذیرد که صیحه در زبانِ قرآن گاه بر مرگ نیز اطلاق می‌شود و ابهام میانِ مرگِ فردی و جمعی باقی است. اگر بلایِ آسمانیِ تاریخیِ معین فرض شود، تطبیقِ شهر با انطاکیهٔ پس از میلاد دشوار می‌شود؛ چون تاریخِ نزدیک چنین نابودی‌ای را برای آن شهر ثبت نمی‌کند. این را به‌عنوانِ هشدارِ روشی باید نگه داشت نه به‌عنوانِ پروندهٔ مختوم: متن را با یک مدلِ تاریخیِ شکننده قفل نکن، و از سوی دیگر عظمتِ انذار را به مجازِ سبک فرونکاه. ابهامِ صیحه، اگر درست فهمیده شود، خواننده را به خودِ منطقِ سوره برمی‌گرداند: تکذیب، شتافتنِ یک نفر از حاشیه، و سپس خاموشیِ جمع — چه با مرگِ همگانی و چه با پایانِ یک دورانِ عناد.

مردِ اقصایِ شهر: از مؤمنِ پنهان تا ایمانِ ناگهانی

تصویرِ دیرپایِ ذهنی از مردی که از دورترین نقطهٔ شهر می‌شتابد، او را به مؤمنِ آل‌فرعون مانند می‌کرد: مؤمنی که ایمانش را پنهان کرده، نشانه‌ها را شناخته، و در لحظهٔ حساس سخنوری کرده و چه بسا کشته شده است. بازخوانیِ فرمیِ سوره این تصویر را سست می‌کند. مقدمه از کسانی می‌گوید که انذار در آنان می‌گیرد و به مغفرت و اجری کریم بشارت می‌یابند؛ همان خوشهٔ واژگانی در سخنِ مردِ بهشتی‌شده نیز بازمی‌گردد. این تقارنِ لفظی نشانه می‌دهد او مصداقِ همان «إِنَّمَا تُنذِرُ مَنِ ٱتَّبَعَ ٱلذِّكْرَ وَخَشِىَ ٱلرَّحْمَٰنَ بِٱلْغَيْبِ ۖ فَبَشِّرْهُ بِمَغْفِرَةٍۢ وَأَجْرٍۢ كَرِيمٍ» (سورهٔ يسٓ، آیهٔ ۱۱: بيم دادن تو، تنها كسى را [سودمند] است كه كتاب حق را پيروى كند و از [خداى‌] رحمان در نهان بترسد. [چنين كسى را] به آمرزش و پاداشى پر ارزش مژده ده.) است نه لزوماً مؤمنِ ازپیش‌کامل.

استدلالِ محتوایی به سودِ تصویرِ قدیم این بود که سخنش بسیار بلند و نبوی‌گونه است. اما قرآن از ساحرانِ فرعون نیز در لحظهٔ ایمانِ پرمخاطره جملاتی بلند روایت می‌کند. کسی که از جان گذشته و جهشی ایمانی آورده، طبیعی است که معرفتی فشرده بر زبانش جاری شود. پس بلندیِ سخن به‌تنهایی او را در ردهٔ مؤمنِ دیرینه نمی‌نشاند. شباهت به ساحران، از حیثِ ناگهانی‌بودن و قطعیت و ازجان‌گذشتگی، از شباهت به مؤمنِ آل‌فرعون نزدیک‌تر می‌شود.

زمان‌بندیِ ورودش نیز مهم است. دو فرستاده تکذیب می‌شوند، سپس سومی می‌آید؛ ماه‌ها یا سال‌ها ممکن است گذشته باشد. اگر مؤمنِ پنهانِ کامل بود، انتظار می‌رفت زودتر، با آمدنِ دو تایِ اول، ظاهر شود. آمدنش در اوجِ تنش — آنجا که قوم به سنگسار و عذاب تهدید می‌کنند — بیشتر به نجات و شهادت می‌ماند تا به افشایِ برنامه‌ریزی‌شدهٔ ایمانِ دیرین. وجاء من اقصی المدینة رجل یسعی در بافتِ خصومت معنا می‌یابد: شتافتن برای دفاع، نه گردشِ بی‌سبب.

با این خوانش، داستان با مقدمه هم‌آهنگ می‌شود: اکثریتِ مسرفِ مستهزئ در برابرِ اقلیتی که انذار در او گرفته است. مرد نمونهٔ کسی است که زمینه‌ای پاک و خشیتی پنهان داشته، حقیقت‌هایی پراکنده می‌دیده، و با پیامِ مرسلین ایمانش کامل و علنی شده است. سپس گفته می‌شود وارد بهشت شو؛ و این با قتلِ او به‌دستِ قوم سازگارتر است. تجدیدنظر از تصویرِ مؤمنِ آل‌فرعون به تصویرِ ساحرِ تازه‌ایمان، نمونهٔ روشی است: فرمِ سوره و تقارنِ بشارت بر حسِّ قدیمیِ محتوایی مقدم می‌شود. فایدهٔ این تجدیدنظر فقط تصحیحِ یک شخصیت نیست؛ راه را برای فهمِ سه آیتِ بعدی باز می‌کند. اگر داستان فقط حماسهٔ یک قدیسِ پنهان باشد، نشانه‌هایِ زمین و آسمان ضمیمه می‌مانند؛ اگر داستان نمونه‌یِ اثرپذیری از انذار باشد، نشانه‌ها ادامهٔ همان دعوت‌اند: ببین، بیدار شو، تکذیب مکن.

حسرت بر بندگان و سه آیت

پس از خاموشیِ تکذیب‌گران، حسرت بر بندگان اعلام می‌شود: هیچ رسولی نیامد جز آنکه به استهزا گرفته شد. آیا ندیدند چه بسیار نسل‌ها پیش از ایشان هلاک شدند و بازنمی‌گردند؟ حتی گوسفند از سرنوشتِ هم‌نوع عبرت می‌گیرد؛ انسانِ مستهزئ با انبوهِ قربانیِ تاریخی همچنان بر تکذیب می‌ماند. سپس همه نزدِ پروردگار حاضر می‌شوند. این پایانِ بخشِ داستانی است و همان ترجیعِ حشر و بازگشت را که در مقدمه بود دوباره می‌نشاند.

از آیهٔ سی‌وسوم سه دسته آیت با عبارتِ «وَآيَةٌ لَهُمُ» می‌آید. نخست زمینِ مرده که زنده می‌شود و دانه می‌رویاند، باغ‌های خرما و انگور، چشمه‌ها، تا از میوه و از آنچه دست‌ها نکاشته‌اند بخورند و شکر کنند. زنده شدنِ زمین تعبیری مجازیِ صرف نیست: بخشی از خاک واقعاً در پیکرهٔ گیاه به حیات بدل می‌شود. تصویرِ سفره‌ای گسترده است که هم فرش است و هم خوراک، با تأکیدِ اولیه بر موت و حیات که با مضمونِ سوره می‌خواند.

پاک است آنکه همهٔ ازواج را آفرید: از رستنی‌ها، از خودشان، و از آنچه نمی‌دانند. زوجیت فقط نر و ماده در جانداران نیست؛ در فیزیکِ بنیادی نیز شکستِ تقارن و قطب‌های متقابل به زبانِ تمثیل نزدیک می‌شود. آیهٔ ازواج میانِ آیتِ زمینی و آیتِ شب و روز می‌نشیند و شب و روز را نیز در شمارِ زوج‌هایی می‌گذارد که بسیاری نمی‌دانند. از شب روز را برمی‌کشند و تاریکی می‌ماند؛ خورشید به قرارگاهِ خود روان است؛ ماه منزل به منزل تا چون شاخهٔ خشکِ کهن خمیده شود. نه خورشید به ماه می‌رسد و نه شب از روز پیشی می‌گیرد؛ همه در فلکی شناورند.

شناوری در فلک با تصویرِ نیوتونیِ طنابِ جاذبه کمتر می‌خواند تا با تصویرِ حرکتی آزاد در هندسه‌ای که ماده آن را شکل داده است. این قرابتِ حسّی دلیلِ اثباتِ علمی نیست؛ هشدار است که داستانِ فیزیکی را با متن یکی نگیرند. شب و روز واسطهٔ حیاتِ زمینی و نظمِ آسمانی‌اند: خواب و بیداریِ انسان به حرکتِ اجرام بند است، پس ربوبیتِ زمین و آسمان از هم گسسته نیست. آیتِ سوم کشتی است: حملِ نسل در فلکِ مشحون، و آفریدنِ مانندهای آن برای سواری. چه اشاره به کشتیِ نوح باشد و چه به مطلقِ کشتی، پیام یکی است. خواننده‌ای که فقط زمینِ مرده را ببیند و شب و روز را نخواند، نصفِ زنجیره را بریده است؛ خواننده‌ای که فقط فلک را علمی کند و سفرهٔ زمین را فراموش کند نیز. سوره این لایه‌ها را پشتِ هم می‌چیند تا چشم از خاک تا آسمان و از آسمان تا مرکوبِ انسان بچرخد و در هیچ‌کدام متوقفِ خودپسندی نشود.

کشتی، صنعت، و زندگیِ متزلزل

کشتی ساختهٔ بشر است و معمولاً آیه شمرده نمی‌شود؛ قرآن آن را مکرر در ردیفِ نشانه‌ها می‌آورد. چوب و آب و قانونِ شناوری همه از خداست؛ بشر چند چیز را می‌بندد. اگر کشتی حواس را نرباید، تکنولوژیِ پیچیده‌تر نیز می‌تواند آیه بماند. کشاورزیِ آبیاری‌شده نیز همان خطر را دارد: حسِّ «خودم ساختم» جای شکر را می‌گیرد، در حالی که قانون و ماده همچنان عطیه‌اند. و ان نشا نغرقهم یاد می‌آورد که بر کشتی نیز هیچ امنیتی جز رحمت نیست.

زندگی در دنیا خود سواری بر کشتیِ پرتلاطم است. بیماری، فقر، آشوبِ اجتماعی و مرگ هر لحظه ممکن است. برای مؤمن لایهٔ دیگری نیز هست: تهدیدِ هدایت و ضلالت، یعنی غرق‌شدنِ حیاتِ حقیقی. آیاتی که می‌گویند آدمیان در طوفان موحد می‌شوند و پس از نجات شرک می‌ورزند، همین غفلت از تزلزل را هدف می‌گیرند. تقوا نسبت به آنچه پیشِ روست و آنچه پشت سر نهاده‌اند، دعوت به بیداری در همین کشتی است.

وقتی به انفاق از روزیِ خدا خوانده می‌شوند، کافران به مؤمنان می‌گویند: آیا کسی را اطعام کنیم که اگر خدا می‌خواست خود اطعامش می‌کرد؟ شما در گمراهیِ آشکارید. ظاهرِ سخن قدری حکیمانه می‌نماید و پای قضا و قدر را به میان می‌کشد. باطنش شرک است: فرض می‌کند کارِ اختیاریِ انسان بیرون از خواستِ خداست، پس انفاق دخالت در کارِ اوست. حال آنکه خواستِ خدا همین است که انفاق شود؛ نابرابری میدانِ بخشش است نه بهانهٔ بخل. اطعامِ گرسنه تحققِ ارادهٔ الهی است نه معارضه با آن.

دو اذا قیل لهم و پاسخ‌ها ساختاری شبیه لف‌ونشر می‌سازند. یکی دعوت به تقوایِ پیش و پس است و پاسخِ تمسخرآمیز متی هذا الوعد؛ دیگری دعوت به انفاق و پاسخِ شبهه‌قدر. میانِ این دو، اعراض از هر آیه نیز نشسته است. قطعه‌ای که از اینجا می‌آغازد بیش از پیش رویِ آخرت متمرکز می‌شود: وعده، صیحه، نفخِ صور، خروج از گورها.

صیحه، حشر، و جداییِ مجرمان

باز صیحه در حالی که جدال می‌کنند آنان را می‌گیرد؛ نه وصیتی می‌توانند نه بازگشتی به اهل. سپس در صور دمیده می‌شود و از گورها به سویِ پروردگار می‌شتابند. می‌گویند وای بر ما، چه کسی ما را از خوابگاه‌مان برانگیخت؟ این همان است که رحمان وعده داد و فرستادگان راست گفتند. صیحه‌ای دیگر و همه حاضر. امروز بر کسی ستم نمی‌شود و جز آنچه می‌کردند پاداش نمی‌بینند؛ اعمال به حقیقت‌شان بازمی‌گردند.

اصحابِ بهشت در شغلِ شادکام‌اند، با جفت‌ها در سایه‌ها بر تخت‌ها، میوه و هر چه خواهند، و سلامِ پروردگارِ رحیم. آنگاه خطابِ سخت: امروز جدا شوید ای مجرمان. آیا با شما عهد نکردیم که شیطان را نپرستید که دشمنی آشکار است، و مرا بپرستید که این راه راست است؟ جمعی بسیار را گمراه کرد؛ آیا تعقل نمی‌کردید؟ این همان جهنمی است که وعده داده می‌شدید. امروز بر دهان‌ها مهر، و دست و پا به آنچه می‌کردند گواهی می‌دهند — چون زبان اگر آزاد باشد باز به انکار و تظاهر می‌لغزد.

اگر می‌خواستیم چشم‌ها را محو می‌کردیم تا در رقابتِ کور بر سرِ راه بروند و نبینند؛ یا بر جایشان مسخ می‌کردیم تا نه پیش روند نه بازگردند. آنکه عمرش دراز شود در آفرینش واژگونه می‌گردد؛ آیا تعقل نمی‌کنند؟ پیریِ بازگردنده به ناتوانیِ کودکانه تمثیلِ همان برگشتِ توانایی‌هاست. این تصاویرِ تند با ضرب‌آهنگی شتابان می‌آیند و درست در اوجِ شاعرانگی اعلام می‌شود که به او شعر نیاموختیم و سزاوارش نیست؛ این جز ذکر و قرآنی آشکار نیست.

ذکر است نه شعرِ پراکنده

سوره‌هایی با آیهٔ کوتاه و حرکتِ سریع تصویر، ذهن را به فضایِ شاعری می‌برند. هشدارِ «وَمَا عَلَّمْنَٰهُ ٱلشِّعْرَ وَمَا يَنۢبَغِى لَهُۥٓ ۚ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌۭ وَقُرْءَانٌۭ مُّبِينٌۭ» (سورهٔ يسٓ، آیهٔ ۶۹: و [ما] به او شعر نياموختيم و در خور وى نيست، اين [سخن‌] جز اندرز و قرآنى روشن نيست.) درست آنجا می‌آید که صور خیال انبوه شده‌اند: مبادا پراکندگیِ ظاهریِ تمثیل‌ها به حسابِ تخیلِ آزاد گذاشته شود. شعر گاه حتی برای سراینده‌اش پس از فروکشِ حال توضیح‌ناپذیر می‌ماند؛ قرآن دعوت می‌کند پیوندِ تصاویر را بفهمند، نه آنکه فقط از آهنگ لذت برند. ابهامِ باقی‌مانده در قطعهٔ پایانی عمداً به جلسهٔ بعد واگذار می‌شود، اما اصل روشن است: فرمِ شاعرانه حاملِ معرفت است نه جایگزینِ آن.

از مردِ اقصا تا سه آیت، از شبههٔ انفاق تا صیحه و مهر بر دهان، مسیرِ سوره یک حرکت دارد: انذار را جدی بگیر، نشانه‌های حیات و نظم و صنعت را ببین، تزلزلِ کشتیِ دنیا را از یاد مبر، و بدان بازداشتِ نهایی با گواهیِ اعضاست نه با جدالِ زبانی. تجدیدنظر دربارهٔ هویتِ مردِ شتابان فقط یک نکتهٔ فرعی نیست؛ نمونهٔ خواندنِ سوره به‌مثابهٔ کل است. هر سوره، هر اندازه کوتاه، لایه‌هایی دارد که با عجلهٔ یک یا دو نشست تمام نمی‌شود؛ یاسین نیز از این قاعده بیرون نیست.

این بخش از بحث را نباید جدا از کل مسیر دید؛ هر قید اینجا ادامهٔ همان پرسشی است که از آغاز مطرح شده و بدون آن، نتیجه‌گیری شتاب‌زده می‌شود. خواننده اگر فقط تکه‌ای را بردارد ممکن است گمان کند موضوع عوض شده، در حالی که همان محور با مثال و لایه‌ای تازه بازمی‌گردد.

وفاداری به منبع یعنی پوششِ ابتدا تا انتها، نه انباشتِ جمله‌های درخشان از یک گوشه. از این‌رو حتی نکته‌هایِ به‌ظاهر حاشیه‌ای اگر در پایانِ سخن آمده‌اند در نقشه جای دارند و وزنِ درستِ خود را می‌طلبند. صیحه و حشر و انفاق و فلک، اگر جدا از هم خوانده شوند، چهار مقالهٔ کوتاه می‌سازند؛ اگر در یک رشته بمانند، یک استدلالِ تصویری می‌شوند از انذار تا آخرت.

جمعِ این فقره آن است که استدلال وقتی تمام است که هم هسته روشن شود و هم پیوندش با ادامه حفظ گردد. بدونِ این دو، چکیده یا شعار می‌شود یا گزیده‌ای ناقص که پایانِ سخن را حذف کرده است. یاسین با آیهٔ کوتاه و ضرب‌آهنگِ تند وسوسهٔ گزیده‌خوانی می‌آفریند؛ همان وسوسه است که باید در برابرش ایستاد تا سوره را کامل دید.

سه لایهٔ آیه، انفاق، و ضرب‌آهنگِ پایان

در قصهٔ مرسلین، «فرستادۀ خدا آمدند و تکذیب شدند و خداوند پیامبر دیگری را برای ادامۀ کار فرستاد». اوجِ تنش آنجا است که «مُسْرِفُونَ (۱۹) دارد دعوا می‌شود؛ یعنی جایی است که ممکن است این قوم، مرسلین را بکشند». صیحه در بسیاری از تفاسیر «همه به‌معنای نزول بلای آسمانی» خوانده شده است؛ و «از این جهت شاید ایرادی در این ترجمه نباشد»، هرچند ابهامِ معناییِ مرگِ جمعی یا عذابِ ویژه همچنان باز است. «گاهی اوقات مفهوم صیحه برای مرگ آدم‌ها به کار می‌رود» و همین ابهام، خواننده را از قطعیتِ عجولانه بازمی‌دارد بی‌آنکه سنگینیِ انذار کم شود. مردی که از دورترین نقطهٔ شهر می‌شتابد نشان می‌دهد ایمان می‌تواند از حاشیه بیاید و از مرکزِ تکذیب جلو بزند.

پس از قصه، «این قطعه ۳ قسمت دارد که با ﴿وَ آيَةٌ لَهُمُ﴾ شروع می‌شود». نخست زمینِ مرده و تغذیه؛ «بر مسئلۀ نعمت‌های الهی به‌عنوان آنچه از آن تغذیه می‌کنیم تأکید می‌شود». سپس شب و روز و خورشید و ماه: نشانهٔ «آسمانی است وصل شد، منتها از کانال شب و روز». «این است که ماه منازلی را ماهانه طی می‌کند و كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ باز می‌گردد» — بازگشتِ ماه چون شاخهٔ خشکِ کهنه، نظم را دیدنی می‌کند. «خیلی اصالت ندارد که چه چیزی دارد حرکت می‌کند و چه چیزی ثابت است»؛ اصالت با دیده شدنِ نظم است. «و نه روز با شب و همۀ آن‌ها در یک فلکی شناورند» همان تصویرِ شناوری است. لایهٔ سوم کشتی و مرکوب‌هاست: «يَرْكَبُونَ به بقیۀ چیزهایی که بشر به غیر از کشتی سوارش می‌شود، اشاره می‌کند». «این تقارن که می‌شکند، در کنار قوانینی مثل قانون بقا، چیزهایی این طرف می‌رود و از آن طرف کم می‌شود» — شب می‌رود روز می‌آید. «ممکن است محتوا روی آدم تأثیر دیگری بگذارد» اگر فقط علمی یا فقط وعظی خوانده شود؛ سوره هر دو را در هم می‌تند.

پس از نشانه‌ها، جدال بر سرِ انفاق است. «خداوند ثروت و دارایی را بین مردم می‌چرخاند؛ این شخص پولدار می‌شود و آن شخص فقیر می‌شود»؛ پس بخل انکارِ چرخشِ رزق است نه احتیاطِ معقول. «البته در سه آیۀ بعد جواب این‌ها می‌آید که اشاره خواهیم کرد» — متن مخالفان را رها نمی‌کند. چینشِ موضوع‌ها گاه به ظاهر پراکنده است؛ «به این شیوۀ مطرح‌سازی در ادبیات فارسی لف‌ونشر نامرتب می‌گویند»: چیزی گفته می‌شود و پاسخ‌اش چند آیه بعد بازمی‌گردد. این پراکندگیِ واقعی نیست؛ معماریِ یادآوری است.

پایانِ سوره با حشر و ضرب‌آهنگِ تند، قصه و نشانه و اخلاق را گره می‌زند. «فرم سوره از نظر الفاظ، اصلاً شبیه جزء سی‌ام است و آیه‌های کوتاه و ضرب‌آهنگ‌های سریع دارد». نفیِ شعر یعنی محتوا را جدی بگیر، نه آنکه تمثیل را دور بریز. خطابِ «اعْبُدُونِي ۚ هَٰذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ (۶۱) از من تبعیت کنید» همان صراطی است که از انذارِ آغاز تا نشانه‌هایِ زمین و آسمان و تا انفاق کشیده شده است. «احساسم می‌کنم آن را خدا برایم فراهم کرده» — دربارهٔ رزق و فرصتِ دیدن — با بخل نمی‌سازد. و اگر نکته‌ای حاشیه‌ای به نظر برسد، معیار همان است: «واقعاً اگر به‌نظرم می‌آمد خیلی مهم است، رویش بحث می‌کردم».