مکتب فرانکفورت

مکتب فرانکفورتدربارهٔ این مکتب

مکتبِ فرانکفورت نامی است برای حلقه‌ای از نظریه‌پردازانِ اجتماعی که از دههٔ ۱۹۲۰ حولِ مؤسسهٔ پژوهش‌هایِ اجتماعی در فرانکفورت شکل گرفت و پس از به قدرت رسیدنِ نازیسم به آمریکا مهاجرت کرد و پس از جنگ به آلمان بازگشت. چهره‌هایِ محوریِ نسلِ نخست شاملِ ماکس هورکهایمر، تئودور آدورنو، هربرت مارکوزه و، با فاصله‌ای، والتر بنیامین‌اند. پروژهٔ آنان «نظریهٔ انتقادی» نام گرفت: بازاندیشیِ مارکسیسم در پرتوِ شکستِ انقلاب‌هایِ اروپایی، ظهورِ فاشیسم، و فرهنگِ صنعتیِ توده‌ای.

برخلافِ مارکسیسمِ ارتدوکس که بر اقتصادِ تولید تمرکز داشت، فرانکفورتی‌ها به فرهنگ، روان‌کاوی، عقلانیتِ ابزاری و صنعتِ فرهنگ پرداختند. اثرِ مشترکِ هورکهایمر و آدورنو، دیالکتیکِ روشنگری، استدلال می‌کند که عقلِ رهایی‌بخش می‌تواند به سلطه و ادارهٔ توده‌ها بدل شود. مارکوزه مفهومِ «انسانِ تک‌ساحتی» را در نقدِ جامعهٔ مصرفیِ پس از جنگ پرورد. نسلِ دوم، به‌ویژه یورگن هابرماس، با چرخش به نظریهٔ کنشِ ارتباطی و حوزهٔ عمومی، فاصله‌ای انتقادی از بدبینیِ زیبایی‌شناختیِ نسلِ نخست گرفت.

مکتبِ فرانکفورت در علومِ اجتماعی، مطالعاتِ فرهنگی و فلسفهٔ سیاسیِ سدهٔ بیستم اثرگذار بود و هم‌زمان به انتزاع‌گرایی، نخبه‌گراییِ فرهنگی و ابهامِ سیاسی متهم شد. میراثِ آن را می‌توان در نقدِ رسانه‌ها، نظریهٔ عمومی، و بحث‌هایِ معاصر دربارهٔ پوپولیسم و سرمایه‌داریِ دیجیتال پی گرفت؛ بی‌آنکه یک دکترینِ واحد و ثابت فرض شود.

تزهای اصلی

• نظریهٔ انتقادیهدف نه فقط توصیفِ جامعه، بلکه آشکار کردنِ سلطه و گشودنِ امکانِ رهایی است؛ مرزِ نظریه و هنجار در این پروژه محو می‌شود.
• صنعتِ فرهنگآدورنو و هورکهایمر محصولاتِ فرهنگیِ توده‌ای را کالایی‌شده و همسان‌ساز می‌دانند که مقاومتِ واقعی را تضعیف می‌کند.
• عقلانیتِ ابزاریعقلِ معطوف به کارایی و کنترل، به‌جایِ رهایی، می‌تواند طبیعت و انسان را به ابژهٔ اداره بدل کند.
• نسلِ هابرماسهابرماس با تأکید بر ارتباط، استدلالِ عمومی و حقوقِ دموکراتیک، مسیرِ کمتر بدبینانه و نهادی‌تری گشود.
• مهاجرت و زمینهتجربهٔ فاشیسم و تبعید، بدبینی به پیشرفتِ خطی و حساسیت به اقتدارگرایی را در نوشته‌هایِ حلقه تقویت کرد.
• نقدهامنتقدان از ابهامِ سیاسی، فاصله از طبقهٔ کارگر، و ارزیابیِ سخت‌گیرانه از فرهنگِ عامه سخن گفته‌اند.